Эрүүгийн эрх зүй · Бодлого бодох аргачлал
Эрүүгийн бодлого бодох ерөнхий логик
Эрүүгийн хуулийн 2.1 дугаар зүйлд заасан гэмт хэргийн ойлголтоос эхэлж, бүрэлдэхүүн → хууль бус байдал → буруутай байдлыг дараалан шалгана.
Яагаад энэ дараалал вэ
Монгол Улсын эрүүгийн эрх зүйд «хэн буруутай вэ» гэж эхнээсээ дүгнэдэггүй. Эрүүгийн хуулийн ерөнхий ангийн 2.1 дугаар зүйлд заасан гэмт хэргийн ойлголтоос эхэлж, тухайн үйлдэл ямар бүрэлдэхүүнд хамаарахыг алхам алхмаар шалгана. Монгол Улсын эрх зүйн тогтолцоо Ром–Германы (continental) бүлэгт хамаардаг тул онолын хичээлд энэ уламжлалын ерөнхий ойлголтуудыг судална — гэхдээ бодлого бодохдоо гадаад хэлний онолын нэр томьёогоор биш, харин Эрүүгийн хуульдаа өөрөө заасан ойлголт, шинжээр боддог.
Гурван том шат
1) Бүрэлдэхүүн: хуульд заасан гэмт хэргийн шинж бодит баримтад нийцэж байна уу — объектив болон субъектив тал. 2) Хууль бус байдал: бүрэлдэхүүн бүрдсэн ч гэмт хэргийг үгүйсгэх нөхцөл байдал (жишээ нь зайлшгүй хамгаалалт, эрсдэлт байдал) байгаа эсэх. Бүрэлдэхүүн бүрдсэн нь ихэвчлэн хууль бус байдлыг заадаг; ийм нөхцөл байдал байвал онцгойлон нягтална. 3) Буруутай байдал: хууль бус үйлдлийг тухайн хүнд хувийн хариуцлагаар тохож болох уу — хариуцлага хүлээх чадвар, чөлөөлөх/хөнгөрүүлэх нөхцөл. Гурван шатыг хольж болохгүй: бүрэлдэхүүн дутуу байхад буруутай байдлыг «шүүж» болохгүй.
Алхам алхмаар дүгнэх дараалал
Шалгалтын цэг бүрт дараах дараалал баримтална. (1) Шалгах таамаглал: «А-ийн … үйлдэл нь … бүрэлдэхүүний объектив талд хамаарах эсэх». (2) Тухайн шинжийн хуулиар тогтоосон утга — хийсвэр нөхцөл юу болохыг тодорхойл. (3) Тодорхойлсон нөхцөл бүрийг баримтын яг аль хэсэгтэй тулгаж дүгнэнэ. Байхгүй баримтыг «байсан» гэж нөхөхгүй. (4) Үр дүн: тийм/үгүй, дараагийн шат руу орох эсэх. Энэ дараалал нь «санаанаасаа дүгнэх»-ийг хаадаг сургалтын гол хэрэгсэл.
Олон этгээд, олон үйлдэл
Хэрэгт олон хүн, олон үйлдэл байвал эхлээд үйлдлийн бүлэглэл (ямар үйлдэл нэг цогц вэ) хийнэ. Дараа нь этгээд тус бүрээр: гүйцэтгэгч / хатгагч / туслагч / зохион байгуулагчийн үүргийг баримтаар ялгаад, тус бүрдээ бүрэлдэхүүн–хууль бус байдал–буруутай байдлыг давтна. Нэг хүний «санаа»-г нөгөөгийн бүрэлдэхүүнд автоматаар шилжүүлэхгүй.
Сургалтын алдаа (misconception)
Алдаа 1: үр дагавар гарсан тул шууд гэмт хэрэг. Алдаа 2: зөвхөн санаатай/санаагүйг яриад бүрэлдэхүүний бусад талыг алгасах. Алдаа 3: дүгнэлтийг эхэнд бичиж, дараа нь баримт «тааруулах». Алдаа 4: зүйл, заалтын дугаарыг санах ойн хэвшлээр бичих. Зөв зам: таамаглал → тодорхойлолт → баримт → үр дүн; дугаарыг зөвхөн албан ёсны эхээс нягталсны дараа.
Сургалтын аргачлал. Мэргэжлийн зөвлөгөө биш. Зүйл, заалтыг legalinfo.mn-ээс нягтална. Дугаар зохиож болохгүй.